پارک ملی توران یا خارتوران در منتهی‌الیه شرقی استان سمنان و در جنوب شرقی شهرستان شاهرود جای دارد و قسمت کوچکی از بخش شرقی آن در سبزوار استان خراسان رضوی واقع شده است. کل مساحت این منطقه شامل ۷۵٪ منطقه حفاظت شده، ۸٪ پارک ملی و ۱۷٪ پناهگاه حیاط وحش می باشد. این منطقه در سال ۱۳۵۱ به عنوان منطقه حفاظت شده تحت مدیریت سازمان محیط زیست درآمد و در سال ۱۳۵۵ قسمتی از آن به عنوان پناهگاه حیات وحش انتخاب گردید در همان سال مجموعه توران از طرف یونسکو عنوان ذخیره گاه زیستکره را نیز دریافت کرد سپس در سال ۱۳۸۱ قسمت‌های مرکزی این مجموعه به پارک ملی ارتقا یافت.

خارتوران را آفریقای ایران لقب داده‌اند. ذخیره‌گاه زیست کره توران بزرگترین ذخیره گاه زیست کره ایران است که بعد از سرنگتی آفریقا واقع در کشور تانزانیا دومین منطقه زیست کره جهان محسوب می شود. توران پس از پناهگاه حیات وحش نایبندان در طبس لقب دومین مجموعه حفاظت شده وسیع ایران را با خود یدک می‌کشد. پارک ملی و پناهگاه حیات وحش توران، همچنین یکی از ۱۱ ذخیره‌گاه زیست‌کره در ایران است.

پوشش جانوری و گیاهی

منطقه خارتوران به دلیل وجود ویژگیهای منحصر به فرد، پوشش گیاهی خاص، عوارض جغرافیایی پست و بلند اقالیم و غیره باعث به وجود آمدن یك اكوسیستم متنوع و مملو از گیاهان، جانوران و حشرات شده است و تنها زیست‌گاهی است در ایران، که هرم اکولوژیک آن کامل است. این پارک مهمترین زیستگاه یوز در کشور را داراست و بیشترین جمعیت یوزپلنگ آسیایی را در دل خود دارد که با تلاش محیط‌ بانان استان جمعیت گونه‌های مختلف این زیست‌بوم رو به افزایش است. خارتوران در کنار منطقه حفاظت شده بهرام گور در استان فارس آخرین پناهگاه گورخر است. حیوانی که در گذشته‌های دور تقریباً در دو سوم خاک ایران و چند کشور همسایه زندگی می‌کرد. به جز یوز و گورخر گونه های شاخص جانوری این منطقه عبارتند از:

پستانداران: غزال ایرانی (آهو)، جبیر، پلنگ ایرانی، سیاه‌گوش، گوسفند وحشی، کل‌وبز، گربه شنی، گربه دشتی، گربه پالاس (از انواع نادر گربه‌سانان در ایران)، کفتار راه‌راه، گرگ، شغال زرد، روباه قرمز و شاه روباه

پرندگان: هوبره، کبک، تیهو، بلدرچین، چاخ‌لق، کبوتر چاهی، قمری، دم‌جنبانک ابلق، سبزه‌قبای هندی، باقرقره، سهره سبز، سهره صورتی، چکاوک کاکلی، سنگ‌چشم دم‌سرخ، انواع گنجشک، اردک بلوطی و حواصیل و انواع پرندگان شکاری مانند بحری، دلیجه، عقاب طلایی، عقاب دشتی، شاه‌بوف، مرغ حق، دال، کرکس مصری، قرقی، انوع سارگپه، زاغ بور

خزندگان: انواع سوسمار و آگاما، بزمجه بیابانی، لاک‌پشت مهمیزدار، کفچه مار، افعی شاخ‌دار، مار زنگی و انواع مارهای جعفری

این منطقه همچنین شامل پوشش گیاهی از جمله قیچ، درمنه، کاروان کش، خار شتر، گون، گز و تاغ می باشد.

از چشمه‌های مهم پارک ملی توران می توان چشمه غریبه، سی تل، افغانی ها، لکم، تلخاب، کال مرا، پرو بال، پونیدر، هنی، نیستانه، بغلو، شاه چشمه، ملحه، بهاندر، چشمه شاه، چشمه ماجراد، چشمه پریه، ابوالیحیی و چشمه عزیز را نام برد. مهمترین رودخانه این منطقـه که در اکثر فصول سال آب د‌ر آن جاری است رودخانه کال شور است که به خاطر وجود املاح بسیار زیاد نمک، غیر قابل شرب است.

یوز پلنگ آسیایی گرفته شده توسط عموحسین
گور خر ایرانی واقع در محدوده فنس پارک ملی توران گرفته شده توسط عموحسین
تیهو ماده به همراه جوجه هایش گرفته شده توسط عموحسین
زاغ بور پرنده اندیمیک ایران گرفته شده توسط عموحسین
پلنگ ایرانی گرفته شده توسط دوربین تله ای عموحسین

روستای گردشگری قلعه بالا در ۲۴ کیلومتری شهر بیارجمند و در ۱۴۰ کیلومتری جنوب شاهرود قرار گرفته است. این روستا در منطقه ای کوهپایه ای بنا نهاده شده است که این امر موجب شده تا در ساخت خانه های آن از معماری پلکانی استفاده شود. این معماری خاص در کنار مصالح خاص منطقه و زیبایی کویر تصویری به یاد ماندنی را ایجاد کرده است. علاوه بر این ویژگی های خاص، منطقه حفاظت شده توران نیز در جوار آن قراردارد که سفر به روستا را دیدنی تر می کند. برای سفری کوتاه به روستای تاریخی قلعه بالا با توران گشت همراه شوید.

تاریخ این روستا با بیارجمند گره خورده و اولین بار در کتابی به نگارش مقدسی در قرن چهارم از آن یاد شده است. در کتاب او نوشته شده است این شهر دارای دژ، بارو و پر از مزارع و تاکستان بوده است. علاوه بر این مردم روستا خود به پرورش دام می پرداختند و از محصولات خود مانند روغن، لبنیات و گوشت دام ها استفاده می کردند. این روستاها در کنار کویر بنا شده اند و مانند اکثر روستاهای کویری ایران برای آب رسانی از قنات استفاده می کردند.

طبق گفته ها عده ای از فرقه اسماعیلیه تحت امر حسن صباح به این منطقه گریختند و برای حفظ جان و ترس از دشمنانشان در غاری در حوالی ارتفاعات جنوب این روستا پناه گرفتند. بعدها محل سکونتشان معروف به غار ملاحدین شد، که مردم محلی آن را غار ملحدو می نامیدند. امروز نیز آثاری از آن برجای مانده است. در نقشه نیز می توانید موقعیت دقیق روستا را مشاهده کنید.

معماری روستای قلعه بالا

همان طور که گفته شد این روستا نیز مانند روستای معروف ماسوله به علت بنا شدن در منطقه ای کوهپایه ای دارای معماری پلکانی است. بدین گونه که سقف خانه هایی که در ارتفاع پایین تر بنا شده اند، حیاط خانه هایی هستند که در ارتفاعی کمی بالاتر از آن ها هستند. اما این روستا به علت این که کمتر شناخته شده است کاملا بافت قدیمی خود را حفظ کرده و خبری از هیاهو و شلوغی ماسوله در آن نیست.

علاوه بر معماری پلکانی در ساخت این خانه ها از مصالح بومی استفاده شده که آن را کاملا از دیگر روستاهای پلکانی متمایز می کند. این روستا در جوار بیابان بنا شده کافیست هنگام اقامت خود، کمی از محل استراحتتان خارج شوید و از شب های زیبای کویری لذت ببرید.

جاذبه های گردشگری قلعه بالا

دشت های انابو،انجیرآور، دلبر و علی انگر که جزو پارک ملی، واقع در منطقه حفاظت شده توران هستند در جوار روستای قلعه بالا قرار گرفته اند و زیستگاه جانورانی نادر هستند که برای دیدن آن ها می توانید به این روستا سفر کنید و از این جا به دیدن منطقه توران بروید. از دیگر دیدنی های آن قرار گرفتن مناظر کویری در کنار زیبایی های کوهستان هستند.

در روستا کوه های کم ارتفاع با سطح صاف وجود دارند که جزو جاذبه های آن به شمار می آیند. و دیگر دیدنی آن شب های کویری است، آرام سرد و دل انگیز. هنگامی که آسمان صاف و با ستاره ها چراغانی می شود.

آداب و رسوم

مردم این روستا مانند سایر نواحی و محله های ایران نغمه ها و سرودهای خود را دارند که در جشن ها و مراسم ازدواج آن ها می خوانند و می نوازند. صنایع دستی روستای قلعه بالا عمدتا قالی هایی است که زنان روستا آن ها را می بافند. یکی از دست سازهای اصلی آن تانه بافی است که مختص این روستا است و نوعی پارچه بافی است که برای مصارف مختلف از الیاف گوناگون در بافت آن استفاده می شود. دوخت انواع لباس های محلی و سوزن دوزی نیز از دیگر صنایع دستی مردمان این روستا است.

در کنار این  کارها آن ها به پرورش کرم ابریشم نیز می پردازند و از آن نخ ابریشمی تولید می کنند. سوغاتی این شهر فلفل، تخمه آفتاب گردان، زیره سبز، کنجد ودیگر صیفی جات است.

زندگی مردم روستا

فصل های بهار، پاییز و زمستان بهترین زمان برای سفر به روستا است. در گذشته شغل اغلب مردم روستای قلعه بالا کشاورزی و دامداری بود که متاسفانه در دهه اخیر و مهاجرت به شهرها جمعیت آن کاهش یافته است. می توان با رشد دادن گردشگری و ترویج صنایع دستی خاص منطقه و رفع نیازهای مردم با کیفیت بالا از این مهاجرت ها جلوگیری کرد. برای ترویج صنعت گردشگری در روستا نیازمند تبلیغات هدفمند، ساخت اقامتگاه های مناسب روستایی متناسب با جمعیت گردشگران، برگزاری دوره های آموزشی با میزبانی اهالی روستا و فراهم نمودن امکانات رفاهی مناسب گردشگران می باشد.